Komt dit nog wel goed?

Komt dit nog wel goed

Waarom ‘Jozef’ een prachtig onderwerp was, toen helemaal niet, en uiteindelijk toch wel

Elke aflevering van Hemel en Aarde is anders. Als het eenmaal klaar is en op de mat valt, lijkt het elke keer alsof het niet anders had gekund. De lessen, de opdrachten, de suggesties lijken allemaal logisch. Maar voor het zover is, kost dat de redactie heel wat hoofdbrekens. Zeker bij dit nummer, dat anders van opzet is dan andere nummers. Welke keuzes heeft de redactie gemaakt? Wat was de bedoeling, wat is er mislukt? Waarom zijn de lessen geworden zoals ze zijn?

Vrijdag 1 december 2017 : de heidag
Elk jaar houdt de redactie een heidag in het hartje van Amersfoort. Geen hei te bekennen. Op de zolderverdieping van een restaurant zitten we aan een grote vergadertafel, onder houten balken en zo dicht mogelijk bij de kachel. We bedenken wat de onderwerpen voor de nieuwe jaargang zullen worden. Want in december moeten we wel ongeveer weten welk nummer na de zomer op school moet zijn. Die tijd hebben we nodig om het te maken. En als we het eerste nummer maken, moeten we de jaargang hebben bedacht. Die moet afwisselend en uitdagend en gevarieerd zijn.

Met de onderwerpen Tuin, Gast en Schip zijn we in de loop van de dag dik tevreden. Het zijn rijke onderwerpen waar we symbolische betekenissen aan kunnen ontlenen, verhalen over vertellen, morele en maatschappelijke vragen over kunnen stellen. Dat komt goed. We staan onszelf ook toe om een onderwerp te kiezen dat al eens eerder gedaan is: Tijd. De kinderen die toentertijd de lessen hebben gevolgd, zijn nu van school. Het is zo’n mooi, klassiek onderwerp dat we het nog eens doen, maar wel met nieuwe lessen.

We vinden dat de serie nog vraagt om een onderwerp dat duidelijk religieus is. Af en toe kiezen we voor een persoon uit de Bijbel. We hebben bijvoorbeeld al eens een lessenserie over Mozes, David en Esther gemaakt. Het is een optie om nu Jozef te kiezen. Het is altijd aantrekkelijk om zo’n verhaal te kiezen, maar ook lastig. Normaal gesproken bestaat Hemel en Aarde uit zes lessen die een aspect van het onderwerp belichten. De lessen staan vrijwel op zichzelf, er is geen leerlijn en de volgorde is meestal niet belangrijk. Bij een verhaal werkt dat niet want er is altijd een volgorde in een verhaal. En we hebben in onze normale opzet niet echt de gelegenheid om het verhaal de ruimte te geven. We hebben een bladzijde voor de lesinstructie en voor een werkblad. Op het werkblad past een deel van het verhaal. Maar blijft het spannend om een verhaal in zes afleveringen te vertellen? 

We bekijken hoe het verhaal van Jozef ook alweer in elkaar steekt. We zijn gecharmeerd van het verhaal. Het is heel rijk en het lijkt heel goed werkbaar. We besluiten het te doen, vol van de vele gebeurtenissen en het verassende verloop van het leven van Jozef. En ook met een beetje buikpijn, want we weten dat we zullen moeten improviseren met de lesopzet.

Donderdag 17 mei 2018: de eerste vergadering
Op de eerste redactievergadering hebben we een soort brainstorm op de uitgeverij. We bedenken de hoofdlijnen voor de 6 lessen voor de onder-, midden- en bovenbouw. De redactie maakt op basis daarvan een briefing voor de auteurs. Normaal gesproken bespreken we die briefings op de tweede redactievergadering, lossen dingen op waar we nog niet tevreden over zijn.

Het was lekker weer op deze dag en we wisten toen nog niet dat dat de hele zomer zo zou blijven. Eerst probeerden we een oplossing te vinden voor de opzet. Met een beetje creativiteit konden we per bouw 3 pagina’s vinden om het verhaal van Jozef op te schrijven. Dat zou wel een beetje beknopte versie moeten zijn, maar het zou moeten kunnen. Daarna konden we dan per bouw 5 ‘gewone’ Hemel en Aarde lessen maken. Elke les over een deel van het verhaal of over een centraal onderwerp, zoals ‘dromen’ of ‘jaloers zijn’. Dat klonk als een plan.

De redactie was niet helemaal compleet, maar dat leek ons dit keer niet zo’n probleem. Het verhaal was zo rijk, we zouden moeiteloos vijf lessen per bouw kunnen bedenken. Met een lege flap en een hoofd vol associaties begonnen we hardop na te denken en elkaar te bevragen. Anderhalf uur later was de flap nog bijna leeg. Dat gebeurt anders nooit. Wat ging er mis?

We kwamen er achter dat het verhaal van Jozef zo tot onze verbeelding spreekt omdat het over zulke grote en herkenbare gevoelens gaat. Jaloezie, verlies, verbondenheid, verleiding, teleurstelling, trots, ontroering: het is er allemaal. Maar daar kun je niet goed lessen over maken. Je kunt niet een stukje van een verhaal vertellen aan kinderen en steeds weer vragen: voel jij je ook wel eens zo? Wanneer dan? Dat levert eigenlijk niets op, dat vergroot geen inzicht, dat daagt kinderen niet uit. We waren een beetje teleurgesteld, in Jozef, in onszelf, in onze plannen. Maar misschien zou de volgende vergadering, als we weer compleet waren, ons verder brengen. Misschien had het verhaal nog meer te bieden, wat we nu over het hoofd zagen.

Donderdag 21 juni : de tweede vergadering.
Nog steeds lekker weer, dat was het probleem niet. Iedereen was er, op het kantoor van Kwintessens. Ondertussen had een van de auteurs een eerste versie geschreven van het verhaal van Jozef op 3 pagina’s, zoals we van plan waren. Mooi geschreven. Maar toch hadden we het gevoel dat we als redactie niet de goede opdracht hadden gegeven. Drie pagina’s was te kort. Het voelde als een samenvatting van een verhaal in plaats van het verhaal zelf. De charme van het verhaal, waar we in december voor gevallen waren, was weg. Dat moesten we proberen op te lossen.

Opnieuw keken we naar onderwerpen voor de lessen. Een paar goede onderwerpen hadden we al, zoals ‘dromen’, maar nog lang niet genoeg voor 15 lessen.

We discussieerden over de theologische betekenissen, over de plek van het verhaal in de ontstaansgeschiedenis van Israël en de context uit het boek Genesis. We lieten ons inspireren door de Duitse schrijver Thomas Mann, die het boek ‘Jozef en zijn broers’ schreef. Iemand wist dat Potifar, de baas van Jozef, waarschijnlijk gecastreerd was omdat hij aan het hof van de farao werkte en dat misschien daarom zijn vrouw werk wilde maken van Jozef… Allemaal meer dan interessant, maar het was niet helemaal duidelijk hoe we daar lessen van gingen maken.

Koffie. We besloten om na te denken over de vraag waarom we vastliepen. Langzaam begon het te dagen. We wilden graag het verhaal over Jozef in de lessen laten klinken, maar dat deden we niet. We hadden een gekortwiekte versie laten maken waar alle spanning en rijkheid uit verdwenen was. En om het verhaal weer tot leven te blazen gingen we onderwerpen bedenken die in het verhaal zaten, die we er eerst uit hadden gesloopt en er daarna weer in probeerden te stoppen, om zo het verhaal aan kinderen uit te leggen. Heel raar, eigenlijk. Als we het verhaal wilden vertellen, waarom deden we dat dan niet gewoon? Bladzijden lang?

Het mooie van het verhaal van Jozef is dat het een wereld in zich draagt van gebeurtenissen, betekenissen en gevoelens. Dat is bij elk goed verhaal zo. Je identificeert je met bepaalde personen en andere wat minder. Sommige dingen begrijp je meteen, andere zijn raadselachtig. Je hoofd blijft soms hangen bij een mooie uitspraak, andere zinnen merk je nauwelijks op. Voor iedere lezer is dat anders. Als je kinderen de kans wilt geven om het verhaal zelf te ontdekken, op hun eigen manier, moet je het zo rijk vertellen als het wordt aangereikt. Dan kunnen kinderen het verhaal betekenisvol maken voor zichzelf. Maar dat waren we in de redactie niet aan het doen. We hadden eerst het verhaal plat geslagen en in mootjes gehakt, en daarna gingen we op zoek naar de onderwerpen die we verloren waren, zodat we alsnog aan kinderen konden uitleggen hoe interessant het verhaal eigenlijk was geweest. Dat moest anders.

We gooiden de boel om. In elke bouw maakten we drie vertellessen, waar ruim de tijd was om het verhaal te laten klinken. Behalve die drie lessen zouden we ook drie ‘gewone’ lessen maken over een aspect van het verhaal dat de moeite waard was om samen met de kinderen verder te verkennen. Toen paste alles in elkaar. Binnen een half uur waren we eruit.

Maandag 3 september: deadline kopij
Er komt een moment dat alle lessen echt klaar moeten zijn en we niets meer veranderen. Dan kunnen de illustratoren, vormgever en de drukker aan het werk om het af te maken. Na de vakantie werd snel duidelijk dat de auteurs heel goed uit de voeten konden met de briefings die we uiteindelijk voor hen hadden gemaakt.

Bij het uitwerken van de kopij besloten we om voor de speciale vertellessen de opzet te gebruik die we ook kiezen voor de verhalen in de kerst- en paasvieringen: een verhaal met daarbij suggesties om te doen of om over te praten. Geen opstap, kern en afsluiting. De suggesties bij de verhalen werden bijna allemaal gekozen uit de creatieve vakken, zoals spel, tekenen en muziek. Dat biedt kinderen de meeste gelegenheid om verder te gaan met wat hen het meest geraakt heeft in het verhaal.

Niet af…

In de herfst wordt ‘Jozef’ in elkaar gezet en in december wordt het bij scholen bezorgd. Precies een jaar nadat we op zolder om de kachel zaten. In januari worden de lessen in de groep gegeven en is de redactie ondertussen weer bezig met puzzelen op nieuwe onderwerpen.

De lessen die in dit nummer staan zijn niet af. Ze zijn pas af als ze in de klas gegeven zijn, als kinderen zijn aan gezet met de verhalen, ideeën en opdrachten uit het materiaal. De puzzel die een leerkracht moet maken is vaak net zo groot als die van de redactie. Hoe krijg je die ene les zo dat jouw groep ermee uit de voeten kan? We hopen dat het lukt.